CAO BÁ QUÁT – KHÍ PHÁCH VÀ TƯ TƯỞNG TIẾN BỘ
Dưới bầu trời u ám của xã hội phong kiến Việt Nam thế kỉ XIX, khi những giá trị cũ kĩ, bảo thủ đang níu kéo vận mệnh dân tộc trong vòng tù túng, đã xuất hiện một con người mang khí phách khác thường và tư tưởng vượt thời đại: Cao Bá Quát – tự Chu Thần, hiệu Cúc Đường, biệt hiệu Mẫn Hiên, sinh năm 1809 tại làng Phú Thị, huyện Gia Lâm, tỉnh Bắc Ninh. Ông không chỉ là một nhà thơ lớn, mà còn là một nhân cách lớn, một biểu tượng rực cháy của tinh thần phản kháng, của khát vọng tự do và ý thức cải biến xã hội mạnh mẽ.
Trước hết, khí phách của Cao Bá Quát là khí phách của một trí thức không chịu cúi đầu trước quyền lực phi nghĩa. Sinh ra trong một thời đại mà con đường tiến thân của kẻ sĩ gần như chỉ gắn với khoa cử và quan lộ, Cao Bá Quát lại bước đi bằng một tâm thế khác: tự do trong tư tưởng, ngang tàng trong hành động. Ông nổi tiếng thông minh, tài hoa, thơ văn xuất chúng, nhưng cũng nổi tiếng “ngạo”, “cuồng” – cái ngạo và cái cuồng của người ý thức sâu sắc về giá trị bản thân, về lẽ phải và sự bất công của thời thế.
Trong chốn trường ốc và quan trường, nơi con người ta phải học cách khom lưng để tồn tại, Cao Bá Quát lại giữ thẳng lưng mà sống. Ông không ngần ngại bộc lộ thái độ khinh miệt đối với những kẻ bất tài nhưng dựa thế mà leo cao, không che giấu sự chán ghét đối với một nền khoa cử nặng hình thức, nghẹt thở sáng tạo. Cái khí phách ấy khiến ông nhiều lần lận đận trên con đường công danh, thậm chí vướng vào vòng lao lí. Nhưng chính trong những nghịch cảnh đó, bản lĩnh Cao Bá Quát càng hiện lên rõ nét: thà chịu đày đọa thân xác còn hơn phản bội lương tri.
Khí phách của ông còn là khí phách của người dám đứng về phía nhân dân. Cao Bá Quát không chỉ bất mãn trong tư tưởng, mà đã đi đến hành động. Đỉnh cao của khí phách ấy là việc ông tham gia cuộc khởi nghĩa chống lại triều đình nhà Nguyễn. Đó không phải là hành động bồng bột, mà là sự lựa chọn có ý thức của một trí thức nhìn thấu sự mục ruỗng của chế độ phong kiến, nhìn thấy nỗi khổ triền miên của dân chúng. Khi cầm gươm đứng lên, Cao Bá Quát đã vượt qua ranh giới của một nhà thơ, một nhà nho, để trở thành người chiến sĩ của lẽ công bằng, dẫu biết trước kết cục bi thảm đang chờ đợi mình.
Song, nếu khí phách là “xương sống” của nhân cách Cao Bá Quát, thì tư tưởng tiến bộ chính là “linh hồn” làm nên tầm vóc lịch sử của ông. Trong thơ văn Cao Bá Quát, ta bắt gặp một tư duy vượt thoát khỏi những giáo điều Nho giáo khô cứng. Ông không tuyệt đối hóa đạo “trung quân”, không thần thánh hóa trật tự phong kiến. Trái lại, ông đặt con người cá nhân vào vị trí trung tâm, đề cao tài năng, nhân phẩm và khát vọng sống chân thực của mỗi con người.
Cao Bá Quát ý thức sâu sắc rằng một xã hội chỉ dựa vào lễ giáo hình thức, nơi kẻ bất tài nắm quyền còn người tài bị chèn ép, thì xã hội ấy sớm muộn cũng suy vong. Vì thế, thơ ông thường mang giọng điệu phẫn uất, mỉa mai, thậm chí dữ dội, như những nhát búa giáng vào sự giả dối và thối nát của thời đại. Nhưng ẩn sau sự phẫn nộ ấy không phải là bi quan tuyệt vọng, mà là khát vọng đổi thay, là niềm tin rằng xã hội cần được tái cấu trúc trên nền tảng công bằng và nhân văn hơn.
Tư tưởng tiến bộ của Cao Bá Quát còn thể hiện ở ý thức tự do sáng tạo. Ông không chịu bó mình trong khuôn phép niêm luật chật hẹp, không xem văn chương chỉ là công cụ tô điểm cho quyền lực. Với ông, thơ ca là tiếng nói của tâm hồn, là nơi con người được sống thật với chính mình. Vì thế, thơ Cao Bá Quát vừa uyên bác vừa phóng túng, vừa hàm súc vừa bộc trực, mang một vẻ đẹp “ngang tàng” hiếm thấy trong văn học trung đại Việt Nam.
Đặc biệt, trong thế giới tinh thần của Cao Bá Quát, con người không cam chịu số phận. Ông phản đối lối sống an phận thủ thường, coi đó là biểu hiện của sự tự hủy hoại nhân cách. Thay vào đó, ông đề cao tinh thần dấn thân, dám sống, dám chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình. Chính vì vậy, dù cuộc đời kết thúc trong bi kịch, Cao Bá Quát vẫn hiện lên như một ngọn lửa không tắt, cháy rực trong lịch sử tư tưởng Việt Nam.
Có thể nói, Cao Bá Quát là một trong những nhân vật hiếm hoi mà đời sống, thơ ca và hành động hòa làm một. Ông sống đúng như những gì mình nghĩ, viết đúng như những gì mình sống. Khí phách của ông không chỉ là sự ngang tàng cá nhân, mà là khí phách của một trí thức mang nỗi đau thời đại; tư tưởng tiến bộ của ông không chỉ là phản kháng nhất thời, mà là sự thức tỉnh sâu xa về giá trị con người và vận mệnh xã hội.
Hơn một thế kỉ trôi qua, bóng dáng Cao Bá Quát vẫn đứng đó, sừng sững và cô độc, như một cột mốc tinh thần nhắc nhở hậu thế rằng: trí tuệ không thể cúi đầu, tài năng không nên bị xiềng xích, và con người chỉ thực sự cao quý khi dám sống cho lẽ phải. Trong dòng chảy văn hóa dân tộc, Cao Bá Quát không chỉ là một nhà thơ lớn, mà còn là một bài học sống động về bản lĩnh, tự do và trách nhiệm của người trí thức trước thời cuộc.
